SARANG WITHOUT THE SARANG ANG - GAUD SARANG

आज आपण एका सुंदर चलन अंगाच्या रागावर focus करूया. दुपारच्या वेळचा हा एक अतिशय गोड असा राग आहे. नाव आहे 'गौड सारंग'.

'गौड सारंग' हे नाव ऐकताच हा जोड राग आहे कि काय, सारंग चा प्रकार आहे कि काय असे आपल्या मनात चटकन आले असेल. परंतु ना हा जोड राग आहे व ना हा सारंग चा प्रकार आहे. नाही म्हणायला ह्यात 'प रे सा' संगती मध्ये प वरून रे सा वर येताना त्यात शुद्ध म येतो, ज्यामुळे थोडी 'म रे' हि सारंगची छटा डोकावते आहे कि काय असे वाटते. परंतु तसे असले तरी ह्या रागात सारंगचे असे काही विशेष अंग दिसत नाही.काहींच्या मते ह्यात 'कल्याण' अंग आहे. पण मला स्वतःला असे वाटते कि गौड सारंग हे गौड अंगाचेच एक अतिशय गोड व लोभसवाणे असे रूप आहे. 'गौड जैसा रंग' वरून गौड सा-रंग असा अपभ्रंश झाला असावा असे श्री. अद्वैत गाडगीळ (उत्तम सतारवादक) हे मला मागे एकदा म्हणाले होते, हे त्यांना त्यांचे गुरु उस्ताद शाहिद परवेझ ह्यांच्याकडून कळले.

थोडक्यात काय, तर हा सारंग नसलेला......(गौड)सारंग असेच म्हणता येईल.

एक नजर टाकूया ह्या रागातील स्वरांवर :-
गौड सारंग हा एक संपूर्ण जातीचा व वक्र स्वरूपाचा राग आहे. ह्या रागात दोन्ही मध्यम आहेत व बाकी सर्व स्वर शुद्ध आहेत. गौड सारंगचे अगदी प्रमुख चलन म्हणजे 'नि सा ग रे म ग, प रे सा'. 
ह्या चलनाभोवतीच ह्या रागातील इतर सर्व स्वर फिरत राहतात.

माझे आजोबा पं. एस. के. अभ्यंकर मुंबई आकाशवाणीवर कामाला असताना एकदा पं. शंकर अभ्यंकर (जेष्ठ सतारवादक) ह्यांचे रेकॉर्डिंग होते. त्यांना जेव्हा माझ्या आजोबांनी विचारले, 'शंकरराव कुठला राग वाजवणार?' त्यावर पं. शंकर अभ्यंकर ह्यांनी क्षणाचाही विलंब न करता तोंडाने उत्तर न देता त्यांच्या सतारीवर 'ग रे म ग प रे सा' हि phrase वाजवली. लगेच तेवढ्याने माझ्या आजोबांना ते गौड सारंग वाजवणार आहेत हे कळले. इतक 'ग रे म ग प रे सा' म्हणजे गौड सारंग हे समीकरण पक्के झाले आहे. किंबहुना हे चलन म्हणजे गौड सारंगचा चेहराच !

ह्या रागातील मुख्य न्यास करायचा स्वर म्हणजे ह्यातील शुद्ध गंधार. ह्या स्वराला गौड सारंग रागात खूप महत्व आहे. ह्या रागात दोन्ही मध्यम असले तरी ह्यात शुद्ध मध्यमाचाच वापर अधिक केला जातो. तीव्र म 'प ध मा प', 'ध मा प', 'मा प ध मा प' व 'मा प ध नि सा' अशा प्रकारे वापरला जातो.

ह्या रागाचे काही प्रमुख स्वरालाप :-
'ग रे म ग, प रे सा, नि सा ग म रे ग रे म ग, ग प, प ध मा प म ग म रे ग रे म ग, ग प, मा प ध नि सा ध प, नि ध नि प ध मा प म ग म रे ग रे म ग, रे ग म प रे सा'.

अजून काही महत्वाचे असे :-
1) चलन अंगाचा हा राग असल्यामुळे 'ग रे म ग, प रे सा' ह्या चलनात गंधार सोडल्यास इतर स्वरांवर अतिरिक्त रेंगाळू नये नाहीतर राग भंग होऊ शकतो.

2) ह्या रागाचा अधिक विस्तार करता यावा म्हणून स्वर अति खेचून ह्या रागाचा नैसर्गिक प्रवाहीपणा खंडित होऊ देऊ नका. नाहीतर ह्या रागाचा डौल बिघडून त्याचे मूलभूत स्वरूप हरवून जाते.

गौड सारंग रागात मुळातच नैसर्गिक गोडवा व सुंदरता आहे. असा मैफिलीत अप्रतिम जमलेला गौड सारंग ऐकायला मिळणं म्हणजे लोकांसाठी एक पर्वणीच असते.

श्री. समीर अभ्यंकर.

 Raag Gaud Sarang performed by me in a concert at Madgao. Happy Listening 😊

Comments

Post a Comment

Popular posts from this blog

HANSADHWANI - RAAG WITH A CARNATIC FLAVOUR

आपल्या हिंदुस्थानी शास्त्रीय संगीतामध्ये असेही काही राग गायले/वाजवले जातात जे मूळतः कर्नाटकी राग म्हणून प्रचलित व प्रसिद्ध आहेत. विशेष म्हणजे कर्नाटकी व हिंदुस्थानी ह्या अगदी दोन भिन्न शैली असूनही हे कर्नाटकी शास्त्रीय संगीतातले राग जेव्हा आपल्या हिंदुस्थानी संगीतामध्ये गायले/वाजवले जातात तेव्हा त्यातले बरेचसे राग अगदी सहज विलीन झालेले दिसतात. आज आपण अशाच एका रागावर लक्ष केंद्रित करतोय. रागाचे नाव आहे हंसध्वनी. हंसध्वनी हा एक अतिशय सुमधुर व रंजक असा राग आहे. कर्नाटकी संगीतातला जरी हा राग असला तरी हा राग आपल्या हिंदुस्थानी शास्त्रीय संगीतामध्ये पण खूप लोकप्रिय झालेला आहे. एक नजर टाकूया ह्या रागातील स्वररचनेवर :- हंसध्वनी रागातील सर्व स्वर शुद्ध आहेत. हा एक ओडव-ओडव जातीचा राग आहे. म्हणजेच ह्या रागात आरोह-अवरोहामध्ये प्रत्येकी 5-5 स्वर आहेत. ह्या रागामध्ये मध्यम व धैवत हे दोन्ही स्वर वर्ज आहेत. रात्रीच्या दुसऱ्या प्रहराचा हा राग आहे. ह्या रागात एक प्रकारचा अवीट गोडवा व रसाळपणा आहे. हिंदुस्तानी संगीतातील शंकरा रागाचं कर्नाटकी संगीतातील parallel version म्हणजे हंसध्वनी, असेही ...
Read more

SHANKARA - THE TANDAVA OF SWARAS (IN ENGLISH)

Today we will focus on a very ancient raga. Some believe this raga is a creation of Lord Shiva. I don’t know how true it is but whenever I listen to this raga I feel like I am witnessing Lord Shiva’s Tandava. Many among you must have guessed the raga. Yes, I am talking about Raga Shankara. Shankara, a beautiful raga loaded with lot of aggression and energy. Some also believe that Shankara is a parallel version of a Carnatic Raga, Hansadhwani. Let us throw a glance on the notes (swaras) of this amazing raga :- Shankara is a uttarang pradhan raga where the raga gets established and developed more in higher swaras of the Saptak. This raga has a lot of fluidity as well as aggression. This Raga is of Audav – Shadav nature, which means it has 5 swaras in the ascending order while it has 6 notes in the descending order. Madhyam Swara is omitted in this raga. Although Shuddha Rishabh is taken in the descending order, it is omitted in the ascending order. All swaras in this raga ar...
Read more

HINDOL - BUNDLE OF UNLIMITED ENERGY

सकाळच्या वेळचा एक आक्रमक व उत्तरांगप्रधान राग म्हंटलं की चटकन मनात येतो तो म्हणजे 'हिंडोल'. ह्या रागाचे नाव हिंडोल का ठेवले असावे ते नाही माहित. पण ह्या रागाची खासियत म्हणजे ह्यात स्वर असे लावले जातात की जणु एक स्वर दुसऱ्या स्वराच्या हातात हात घालुन झोकेच घेत आहेत असे वाटते. स्वर किती सुंदर हिंदोळत येतात ह्या रागात. आणि म्हणूनच कदाचित ह्या रागाचे नाव हिंडोल पडले असावे असे मला वाटते. हिंदोळत डोलतो म्हणून हिंडोल..... हिंडोल हा एक अोडव - अोडव जातीचा राग आहे. ह्या रागात रिषभ व पंचम हे स्वर वर्जित आहेत. ह्यात मध्यम तीव्र आहे तर बाकी सर्व स्वर शुद्ध आहेत. शुध्द निषाद ह्या रागात जरी असला तरी त्यावर ठेहराव नाही व त्याचा वापर तसा क्वचितच होतो. त्यामुळे मी ह्या रागाकडे basically (सा ग मा ध) चार स्वरांचा राग म्हणूनच पाहतो. मिंडकामाने सहज व स्वाभाविकपणे शुद्ध निषाद जितका येऊ शकेल तितका जरूर घ्यावा पण त्याचा अट्टाहास टाळावा अन्यथा सोहनी सारख्या रागांच्या जवळ हा राग जाऊ शकतो.  हिंडोल रागाचा वादी स्वर धैवत आहे तर संवादी स्वर गंधार आहे. उत्तरांगात रागाचा वादी असल्या क...
Read more