Posts

HANSADHWANI - RAAG WITH A CARNATIC FLAVOUR

आपल्या हिंदुस्थानी शास्त्रीय संगीतामध्ये असेही काही राग गायले/वाजवले जातात जे मूळतः कर्नाटकी राग म्हणून प्रचलित व प्रसिद्ध आहेत. विशेष म्हणजे कर्नाटकी व हिंदुस्थानी ह्या अगदी दोन भिन्न शैली असूनही हे कर्नाटकी शास्त्रीय संगीतातले राग जेव्हा आपल्या हिंदुस्थानी संगीतामध्ये गायले/वाजवले जातात तेव्हा त्यातले बरेचसे राग अगदी सहज विलीन झालेले दिसतात. आज आपण अशाच एका रागावर लक्ष केंद्रित करतोय. रागाचे नाव आहे हंसध्वनी. हंसध्वनी हा एक अतिशय सुमधुर व रंजक असा राग आहे. कर्नाटकी संगीतातला जरी हा राग असला तरी हा राग आपल्या हिंदुस्थानी शास्त्रीय संगीतामध्ये पण खूप लोकप्रिय झालेला आहे. एक नजर टाकूया ह्या रागातील स्वररचनेवर :- हंसध्वनी रागातील सर्व स्वर शुद्ध आहेत. हा एक ओडव-ओडव जातीचा राग आहे. म्हणजेच ह्या रागात आरोह-अवरोहामध्ये प्रत्येकी 5-5 स्वर आहेत. ह्या रागामध्ये मध्यम व धैवत हे दोन्ही स्वर वर्ज आहेत. रात्रीच्या दुसऱ्या प्रहराचा हा राग आहे. ह्या रागात एक प्रकारचा अवीट गोडवा व रसाळपणा आहे. हिंदुस्तानी संगीतातील शंकरा रागाचं कर्नाटकी संगीतातील parallel version म्हणजे हंसध्वनी, असेही ...
Post a Comment
Read more

SAMANT SARANG - THE RARE ONE

सारंगच्या अनेक प्रकारांमध्ये एक अनवट समजला जाणारा सारंग म्हणुन 'सामंत सारंग' रागाकडे पाहिले जाते. तसा सामंत सारंग अलिकडे फारसा ऐकायला मिळत नाही. गायकाचा कस लावणारा असा हा राग आहे. परंतु जर योग्य अशी भट्टी जमली तर हा एक सुंदर व रुबाबदार राग आहे. सामंत सारंगमध्ये दोन्ही निषाद आहेत तर बाकी सर्व स्वर ह्यात शुद्ध आहेत. काही कलाकार हा राग फक्त कोमल निषाद वापरुन जरी सादर करत असले तरी ते तार षड्ज लावताना थोडासा शुद्ध निषादाचा कण घेऊनच षड्ज लावतात. आरोहामध्ये गंधार व धैवत वर्ज आहेत तर अवरोहामध्ये वक्र स्वरूपाने शुद्ध धैवत लावला जातो आणि फक्त गंधार वर्जित होतो. त्यामुळे ह्या रागाची जाती वक्र रूपाने ओडव - षाडव आहे. सामंत सारंग हा दुपारच्या वेळचा एक ढंगदार राग आहे. सारंगचा प्रकार असल्यामुळे अर्थातच ह्या रागात 'सा रे म रे' व 'रे म प नि् प' ह्या phrases मधून सारंग अंग अगदी स्पष्टपणे दिसत राहते. ह्या रागाचा वादी स्वर रिषभ आहे तर संवादी स्वर पंचम आहे. ह्या दोन्ही स्वरांवर तसेच षड्जावर ह्या रागात ठेहेराव करता येतो. ह्या रागातील सर्वात महत्वाच वैशिष्ट्य म्हणजे ह्यात...
Post a Comment
Read more

DES - TAILORMADE FOR THUMRIS

हिंदुस्थानी शास्त्रीय संगीतामध्ये काही राग असे आहेत की ते उपशास्त्रीय व सुगम संगीतासाठी अगदी tailormade आहेत. ह्याचा अर्थ ह्या रागांना अस्सल रागदारीमध्ये महत्व नाही असे अजिबात नाही. परंतु ह्या रागांची प्रकृती, स्वभाव व त्यातून प्रकट होणाऱ्या रसनिष्पत्तीमुळे हे राग उपशास्त्रीय व सु गम संगीतासाठी निश्चितपणे जास्त उपयुक्त ठरतात. आज आपण अशाच एका गोड रागावर लक्ष केंद्रित करतोय. रागाचे नाव आहे 'देस'. देस हा राग सादर करायची निश्चित वेळ सांगायची तर हा रात्रीच्या दुसऱ्या प्रहराचा राग म्हणता येईल. परंतु ह्या रागात उपशास्त्रीय रचना सादर करण्याकडे कलाकारांचा विशेष कल असतो व उपशास्त्रीय रचना सादर करायला वेळेचे बंधन असे नसते त्यामुळे हा राग तसा दिवसात केव्हाही सादर केला जातो. देसमध्ये दोन्ही निषाद आहेत तर बाकी सर्व स्वर शुद्ध आहेत. ह्यात आरोहामध्ये गंधार व धैवत वर्ज आहेत तर अवरोहात सर्व स्वर घेतले जातात. त्यामुळे ह्या रागाची जाती आेडव - संपूर्ण आहे. देस रागाचा वादी रिषभ तर संवादी पंचम आहे. रिषभ, पंचम तसेच षड्जावर ह्या रागात आपण ठेहेराव करू शकतो. देस रागामध्ये दोन निषा...
Post a Comment
Read more

HINDOL - BUNDLE OF UNLIMITED ENERGY

सकाळच्या वेळचा एक आक्रमक व उत्तरांगप्रधान राग म्हंटलं की चटकन मनात येतो तो म्हणजे 'हिंडोल'. ह्या रागाचे नाव हिंडोल का ठेवले असावे ते नाही माहित. पण ह्या रागाची खासियत म्हणजे ह्यात स्वर असे लावले जातात की जणु एक स्वर दुसऱ्या स्वराच्या हातात हात घालुन झोकेच घेत आहेत असे वाटते. स्वर किती सुंदर हिंदोळत येतात ह्या रागात. आणि म्हणूनच कदाचित ह्या रागाचे नाव हिंडोल पडले असावे असे मला वाटते. हिंदोळत डोलतो म्हणून हिंडोल..... हिंडोल हा एक अोडव - अोडव जातीचा राग आहे. ह्या रागात रिषभ व पंचम हे स्वर वर्जित आहेत. ह्यात मध्यम तीव्र आहे तर बाकी सर्व स्वर शुद्ध आहेत. शुध्द निषाद ह्या रागात जरी असला तरी त्यावर ठेहराव नाही व त्याचा वापर तसा क्वचितच होतो. त्यामुळे मी ह्या रागाकडे basically (सा ग मा ध) चार स्वरांचा राग म्हणूनच पाहतो. मिंडकामाने सहज व स्वाभाविकपणे शुद्ध निषाद जितका येऊ शकेल तितका जरूर घ्यावा पण त्याचा अट्टाहास टाळावा अन्यथा सोहनी सारख्या रागांच्या जवळ हा राग जाऊ शकतो.  हिंडोल रागाचा वादी स्वर धैवत आहे तर संवादी स्वर गंधार आहे. उत्तरांगात रागाचा वादी असल्या क...
Post a Comment
Read more

AHIR BHAIRAV - THE SWEETEST BHAIRAV

भैरवच्या प्रकारांमधील एक अतिशय लोकप्रिय असा राग म्हणजे 'अहिर भैरव'. सकाळच्या वेळचा हा एक फार गोड राग आहे. काहींच्या मते अहिर भैरव म्हणजे भैरव आणि अहिरी/अभिरी ह्या रागांचं मिश्रण आहे तर काहींच्या मते भैरव आणि काफी ह्या रागांच्या मिश्रणातून अहिर भैरव राग निर्माण झाला असावा. मला स्वतःला मात्र अहिर भैरव रागाचे स्वरूप कधीच जोड रागाचे वाटले नाही. हा राग म्हणजे एक अखंड असं स्वतंत्र अस्तित्व आहे असेच मला वाटते. हा राग म्हणजे एक संपूर्णपणे निराळेच रसायन आहे असे मला वाटते, आणि त्यामुळेच 'भैरव'चे एक सुंदर variation म्हणूनच मी 'अहिर भैरव' रागाकडे नेहमी पहातो. अहिर भैरव रागातील स्वरांची रचना कशी आहे हे पाहण्याआधी आपण सर्व प्रथम भैरव अंग नीट समजून घेऊया. भैरव रागामध्ये कोमल रिषभ व कोमल धैवत आहेत, व ते आंदोलित आहेत. 'ग म रे्ss सा' आणि 'ग म ध्ss प' ह्या भैरव रागातील प्रमुख phrases आहेत. ह्यापैकी एक तरी phrase आपल्याला भैरवच्या प्रकारामध्ये नक्कीच पहायला मिळते. आता आपण अहिर भैरव रागाच्या स्वररचनेवर focus करूया :- अहिर भैरव हा एक संपूर्ण ज...
Post a Comment
Read more

MADHUVANTI - A BEAUTIFUL EVENING MELODY

आज आपण एका सुंदर सायंकालीन रागावर लक्ष केंद्रीत करतोय. ह्या रागात स्वरांचा क्रम जरी मुलतानी, भिमपलास, पटदीप सारख्या रागांसारखा असला तरी ह्या रागातील निराळ्या स्वरांच्या कॉम्बिनेशनमुळे ह्या रागाचे माधुर्य तसेच वेगळेपण अगदी निर्विवाद दिसत राहते. कदाचित आपल्यापैकी काहींनी हा राग ओळखला असेल. होय , मी मधुवंती रागाबद्दलच बोलतोय. मधुवंती हा तसा अर्वाचीन राग मानला जातो. ह्या रागामध्ये गंधार कोमल, मध्यम तीव्र आणि दोन्ही निषाद आहेत. बाकी सर्व स्वर ह्या रागामध्ये शुद्ध आहेत. हा एक ओडव - संपूर्ण जातीचा राग आहे. ह्या रागामध्ये आरोहात रिषभ व धैवत वर्ज आहेत तर अवरोहामध्ये सर्व स्वर घेतले जातात. मधुवंतीमध्ये मुख्य ठेहरावाचे स्वर म्हणजे ह्यातील षड्ज व पंचम. ह्या रागातील कोमल गंधार आंदोलित आहे. दोन्ही निषादांमध्ये शुद्ध निषादाचा वापर प्रामुख्याने केला जातो. मधुवंतीमध्ये कोमल निषाद जरी असला तरी त्याचा वापर क्वचितच केला जातो. जेवणामध्ये लोणचं जसं आपण मध्येच चवीपुरतं घेतो तसाच मधुवंतीमध्ये कोमल निषाद असावा असे मला वाटते. त्यात एक surprise element हवे. ह्या कोमल निषादाचा खुबीने वापर करणं ...
Post a Comment
Read more

GORAKH KALYAN - A KALYAN WITHOUT KALYAN ANG

काही वेळा एखाद्या रागाचे नाव अमुक एकच का बरे पडले असावे असा प्रश्न मनात येतो. पण मग वाटते नावात काय आहे !! माणसाने कलेचा रसास्वाद घ्यावा, त्याचा आनंद लुटावा. आज अशाच एका रागावर आपण लक्ष केंद्रित करूया. रागाचे नाव आहे 'गाेरख कल्याण'. गोरख कल्याण म्हंटले की हा एक कल्याण अंग असलेला राग असणार असे वाटणे अगदी स्वाभाविक आहे. परंतु ह्या रागात कल्याण अंग असे काही दिसत नाही. पण मी परत तेच म्हणेन की नावात काय आहे. रागाचे चलन, तंत्र समजून घेणे मला केव्हाही जास्त महत्वाचे वाटते. आणि त्याच्यापेक्षा ही महत्वाचे आहे ते म्हणजे रागाचा आनंद घेणे. गोरख कल्याण राग एेकताना हा आनंद आपल्याला पुरेपुर मिळतो. एक अतिशय मोहक आणि मनाचा ताबा घेणारा असा हा राग आहे. पाहूया तर मग ह्या सुंदर रागाची स्वररचना कशी आहे ते :- गोरख कल्याण हा रात्रीच्या दुसऱ्या प्रहराचा एक आकर्षक राग आहे. ह्या रागामध्ये नि कोमल आहे व बाकी सर्व स्वर शुद्ध आहेत. ह्यामध्ये गंधार स्वर वर्ज आहे. गोरख कल्याण रागाचे चलन वक्र आहे. ह्या रागाचा वादी मध्यम आहे तर संवादी षडज आहे. त्या व्यतिरिक्त शुद्ध रिषभाला पण विशेष महत...
Post a Comment
Read more