RAMKALI - BHAIRAV ESSENCE WITH A TADKA OF TEEVRA MADHYAM

आज आपण दिवसाच्या पहिल्या प्रहराच्या  एका सदाबहार व सुंदर रागावर लक्ष केंद्रित करतोय. रागाचे नाव आहे रामकली.

 रामकली हा भैरव थाटातील एक प्रमुख राग आहे. भैरव ला  तीव्र मध्यम आणि कोमल निषादाची जोड दिली कि रामकली होतो असा एक सर्व साधारण समज आहे. परंतु मला तसे वाटत नाही. रामकली मध्ये तीव्र मध्यम आणि कोमल निषाद ह्यांचा समावेश असलेल्या 'मा प ध नि् ध प' ह्या स्वरालापाने एक वेगळेच चैतन्य आणि मूड तयार होतो. खास करून तीव्र मध्यम मूळतः शांत आणि धीरगंभीर असलेल्या भैरवच्या स्वरांना चांगलाच 'तडका' मारायचं काम करतो.

 ह्या अतिशय रंगतदार अशा रागाच्या स्वरांची रचना जरा समजून घेऊया :-  

 भैरव थाटातील स्वरांप्रमाणे ह्यात रिषभ व धैवत हे दोन्ही स्वर कोमल आहेत. त्याचबरोबर रामकली रागामध्ये 2 मध्यम व 2 निषाद आहेत तर बाकी सर्व स्वर शुद्ध आहेत. ह्या रागात मुख्य थांबायची ठिकाणं म्हणजे ह्यातील षड्ज आणि पंचम. जरी भैरवपेक्षा रामकलीमध्ये 2 निराळे स्वर असले तरी काही ठिकाणी हे दोन राग एकमेकांजवळ येऊ शकतात. पाहूया रामकली भैरव रागापासून कसा वेगळा आहे :-

 1) सगळ्यात मोठ्ठा फरक आहे तो आंदोलनांचा. भैरव रागातील कोमल रिषभ आणि कोमल धैवताची आंदोलनं रामकली रागात बऱ्याच अंशी कमी होतात.

 2) भैरव रागात मुख्य भर आंदोलनांबरोबरच मींडकामावर पण असतो. मात्र रामकली रागामध्ये मींडकाम/आंदोलनं कमी होतात व खटके आणि मुरक्यांना अधिक वाव मिळतो. असे होण्यास 'तीव्र मध्यम'  प्रामुख्याने कारणीभूत ठरतो. साहजिकच त्यामुळे भैरवच्या तुलनेत रामकली रागाचे गांभीर्य निश्चितपणे कमी होते व तो अधिक गतिमान होतो.

 3) भैरवमध्ये आपण 'सा रे् ग म प' करतो त्या ऐवजी आपण रामकली रागामध्ये 'सा ग म प' करतो.

 4) भैरवमध्ये 'ग म रे् सा' करतो त्या ऐवजी आपण रामकली रागामध्ये 'ग म प म रे् सा' करतो.

 आणखीन काही महत्वाचे असे :-

 'म प ध नि ध प' हा स्वरालाप गाताना त्यात काही कलाकार (खास करून आग्रा घराण्याचे कलाकार) कोमल निषाद न लावता शुद्ध निषाद लावतात. जसे कि 'मा प ध नि् ध प' ऐवजी 'मा प ध नि ध प'. असे केल्याने रामकलीला नक्कीच थोडा निराळा रंग चढतो.

 रामकली रागाचे काही रागवाचक आलाप :-

 'ग.. म प म रे् सा, सा ग म प, मा प ध नि् ध प, ध मा प ग, रे् ग म प म रे्s सा. सा.. ग म (मा) प, ग म ध्s  प, ग म ध् नि सा ध्s प, माप पध् ध् नि  ध् प, ध् मा प ग, ग म प म रे्s सा'.

 जर खुबीने आणि युक्तीने रामकली गायला तर तो बराच वेळ विस्तार करूनही गाता येतो. आणि तीव्र मध्यमाचा वापर करताना जर त्यात एक प्रकारचं surprise element असेल तर 'सोने पे सुहागा'च.....

 श्री. समीर अभ्यंकर.

 https://soundcloud.com/sameer-sharadchandra-abhyankar/raga-ramkali-performed-by-sameer-abhyankar
HAVE SHARED A LINK OF RAAGA RAMKALI PERFORMED BY ME IN A CONCERT. DO LISTEN :-)

Comments

Post a Comment

Popular posts from this blog

HANSADHWANI - RAAG WITH A CARNATIC FLAVOUR

आपल्या हिंदुस्थानी शास्त्रीय संगीतामध्ये असेही काही राग गायले/वाजवले जातात जे मूळतः कर्नाटकी राग म्हणून प्रचलित व प्रसिद्ध आहेत. विशेष म्हणजे कर्नाटकी व हिंदुस्थानी ह्या अगदी दोन भिन्न शैली असूनही हे कर्नाटकी शास्त्रीय संगीतातले राग जेव्हा आपल्या हिंदुस्थानी संगीतामध्ये गायले/वाजवले जातात तेव्हा त्यातले बरेचसे राग अगदी सहज विलीन झालेले दिसतात. आज आपण अशाच एका रागावर लक्ष केंद्रित करतोय. रागाचे नाव आहे हंसध्वनी. हंसध्वनी हा एक अतिशय सुमधुर व रंजक असा राग आहे. कर्नाटकी संगीतातला जरी हा राग असला तरी हा राग आपल्या हिंदुस्थानी शास्त्रीय संगीतामध्ये पण खूप लोकप्रिय झालेला आहे. एक नजर टाकूया ह्या रागातील स्वररचनेवर :- हंसध्वनी रागातील सर्व स्वर शुद्ध आहेत. हा एक ओडव-ओडव जातीचा राग आहे. म्हणजेच ह्या रागात आरोह-अवरोहामध्ये प्रत्येकी 5-5 स्वर आहेत. ह्या रागामध्ये मध्यम व धैवत हे दोन्ही स्वर वर्ज आहेत. रात्रीच्या दुसऱ्या प्रहराचा हा राग आहे. ह्या रागात एक प्रकारचा अवीट गोडवा व रसाळपणा आहे. हिंदुस्तानी संगीतातील शंकरा रागाचं कर्नाटकी संगीतातील parallel version म्हणजे हंसध्वनी, असेही ...
Read more

SHANKARA - THE TANDAVA OF SWARAS (IN ENGLISH)

Today we will focus on a very ancient raga. Some believe this raga is a creation of Lord Shiva. I don’t know how true it is but whenever I listen to this raga I feel like I am witnessing Lord Shiva’s Tandava. Many among you must have guessed the raga. Yes, I am talking about Raga Shankara. Shankara, a beautiful raga loaded with lot of aggression and energy. Some also believe that Shankara is a parallel version of a Carnatic Raga, Hansadhwani. Let us throw a glance on the notes (swaras) of this amazing raga :- Shankara is a uttarang pradhan raga where the raga gets established and developed more in higher swaras of the Saptak. This raga has a lot of fluidity as well as aggression. This Raga is of Audav – Shadav nature, which means it has 5 swaras in the ascending order while it has 6 notes in the descending order. Madhyam Swara is omitted in this raga. Although Shuddha Rishabh is taken in the descending order, it is omitted in the ascending order. All swaras in this raga ar...
Read more

HINDOL - BUNDLE OF UNLIMITED ENERGY

सकाळच्या वेळचा एक आक्रमक व उत्तरांगप्रधान राग म्हंटलं की चटकन मनात येतो तो म्हणजे 'हिंडोल'. ह्या रागाचे नाव हिंडोल का ठेवले असावे ते नाही माहित. पण ह्या रागाची खासियत म्हणजे ह्यात स्वर असे लावले जातात की जणु एक स्वर दुसऱ्या स्वराच्या हातात हात घालुन झोकेच घेत आहेत असे वाटते. स्वर किती सुंदर हिंदोळत येतात ह्या रागात. आणि म्हणूनच कदाचित ह्या रागाचे नाव हिंडोल पडले असावे असे मला वाटते. हिंदोळत डोलतो म्हणून हिंडोल..... हिंडोल हा एक अोडव - अोडव जातीचा राग आहे. ह्या रागात रिषभ व पंचम हे स्वर वर्जित आहेत. ह्यात मध्यम तीव्र आहे तर बाकी सर्व स्वर शुद्ध आहेत. शुध्द निषाद ह्या रागात जरी असला तरी त्यावर ठेहराव नाही व त्याचा वापर तसा क्वचितच होतो. त्यामुळे मी ह्या रागाकडे basically (सा ग मा ध) चार स्वरांचा राग म्हणूनच पाहतो. मिंडकामाने सहज व स्वाभाविकपणे शुद्ध निषाद जितका येऊ शकेल तितका जरूर घ्यावा पण त्याचा अट्टाहास टाळावा अन्यथा सोहनी सारख्या रागांच्या जवळ हा राग जाऊ शकतो.  हिंडोल रागाचा वादी स्वर धैवत आहे तर संवादी स्वर गंधार आहे. उत्तरांगात रागाचा वादी असल्या क...
Read more