NAT BIHAG - A BEAUTIFUL AND ATTRACTIVE MIX

बिहागच्या अनेक प्रकारांमध्ये सर्वात impressive आणि भावखाऊ बिहागचा प्रकार म्हणजे 'नट बिहाग'. पहिल्या स्वरापासून मनाचा ताबा घेणारा असा हा एक विलक्षण राग आहे.

'बिहागचा प्रकार' प्रमाणेच आपण ह्या रागाला 'नटाचा प्रकार' म्हणून पण संबोधु शकतो कारण नट बिहाग हा एक जोड राग आहे. असे नट रागाचे अंग असलेले बरेच जोड राग आहेत त्यातील नट बिहाग हा माझा सर्वात आवडीचा राग आहे.

पूर्वांगात एक आणि उत्तरांगात दूसरा अशा प्रकारे काही राग जोडले गेलेले असतात. परंतु नट बिहाग हा अशा प्रकारे जोडला गेलेला नाही. ह्यामध्ये नट अंग हे प्रामुख्याने पूर्वांगात दिसते व खास प्रकारे कोमल निषाद दाखवून उत्तरांगातही अधूनमधून नटाचे अंग दर्शवले जाते. तर बिहाग ह्या रागामध्ये पूर्वांगात व उत्तरांगात असा सर्वत्रच दिसतो. अर्थात तीव्र मध्यम नट बिहाग मध्ये नाही आहे. पण तरी देखिल नट बिहाग रागात बिहाग अगदी स्वच्छ आणि स्पष्ट दिसत राहतो.

ह्या रागामध्ये दोन्ही निषाद आहेत तर बाकी सर्व स्वर शुद्ध आहेत. नट बिहाग हा एक षाडव संपूर्ण जातीचा राग आहे. ह्या रागात आरोहात धैवत वर्जित आहे. दोन्ही निषादांमध्ये शुद्ध निषाद हा प्रामुख्याने वापरला जातो. कोमल निषादाचा वापर तुलनेने कमी असला तरी तो ह्या रागात अतिशय महत्त्वाचा आहे. षड्ज आणि पंचम ह्या व्यतिरिक्त नट बिहाग ह्या रागामध्ये शुद्ध गंधाराला विशेष महत्व आहे.

नट बिहाग रागाचे खास वैशिष्ट्य म्हणजे ह्या रागातील बेहेलावे, खटके व मुरक्या. विशेष करून खटके व मुरक्यांचा सुंदर उपयोग केला तर हा राग अतिशय रंगतो. नटाबरोबर बिहागचे combination जमल्यामुळे नुसत्या बिहाग रागामध्ये असलेले मिंडकाम नट बिहागमध्ये दिसत नाही. बिहागच्या trademark phrases आपल्याला ह्या रागात नक्कीच पहायला मिळतात परंतु नटाच्या संगतीने बिहाग ह्या रागात अधिक गतिमान झालेला दिसतो. तसेच 'गम ग, ह्या बिहागच्या खास phrase मध्ये मिंडे एेवजी 'गम (रे)ग' असा शुद्ध गंधाराला शुद्ध रिषभाचा कण घेऊन खटका दिला जातो.

हा अप्रतिम जोड राग कसा जोडला गेला आहे ते आता आपण पाहूया :- 

त्यासाठी आपण दोन्ही रागांच्या phrases ज्या ह्या रागात दिसतात त्यावर नजर टाकूया.

1) नट अंग : 'सारे रेग गम मप', 'पम (प)ग (म)रे सा' तसेच 'ग म नि् ध प' अशा स्वरालापांमधून आपल्याला नट दिसत राहतो.

2) बिहाग अंग : 'प नि सा', 'म प ग म (रे)ग' तसेच 'ग म प नि धप' अशा स्वरालापांमधून आपल्याला बिहाग दिसत राहतो.

ह्या दोन्ही रागांची simultaneously केलेली गुंफण म्हणजेच नट बिहाग हा राग.

नट बिहाग रागातील काही आलाप :-
'पनि रे सा, सारे रेग गम मप मप गम (रे)ग, धप मप मप मपधप मप गम (रे)ग, साग रेम गप ग रे, नि (सा)रे सा, निसारेगमप ग म (रे)ग, ग म प नि धप, प धनि ध प मप मप गम (रे)ग, ग मनि् धप मप गम (रे)ग, ग रेम गप ग रे नि सारे सा'.

नट बिहाग हा राग अनेक कलाकार गातात पण जयपूर आणि आग्रा घराण्याचे कलाकार हा राग फारच सुंदर गातात. आग्रेवाल्यांचा 'कैसे कैसे बोलत' आणि जयपूरवाल्यांचा (खास करून पं. मल्लिकार्जून मन्सूर) 'झन झन झन झन पायल' नट बिहागला एका निराळ्याच उंचीवर नेउन ठेवतात असे मला वाटते. पं. मल्लिकार्जून मन्सूर तर खटके आणि बेहेलावे देऊन हा राग असा काही गात की वाह वा..... असा नट बिहाग एेकणे म्हणजे केवळ एक अप्रतिम श्रवणानुभवच.

श्री. समीर अभ्यंकर.

RAAG NAT BIHAG PERFORMED BY ME IN A CONCERT. PLEASE DO LISTEN TO IT :-)

Comments

Post a Comment

Popular posts from this blog

HANSADHWANI - RAAG WITH A CARNATIC FLAVOUR

आपल्या हिंदुस्थानी शास्त्रीय संगीतामध्ये असेही काही राग गायले/वाजवले जातात जे मूळतः कर्नाटकी राग म्हणून प्रचलित व प्रसिद्ध आहेत. विशेष म्हणजे कर्नाटकी व हिंदुस्थानी ह्या अगदी दोन भिन्न शैली असूनही हे कर्नाटकी शास्त्रीय संगीतातले राग जेव्हा आपल्या हिंदुस्थानी संगीतामध्ये गायले/वाजवले जातात तेव्हा त्यातले बरेचसे राग अगदी सहज विलीन झालेले दिसतात. आज आपण अशाच एका रागावर लक्ष केंद्रित करतोय. रागाचे नाव आहे हंसध्वनी. हंसध्वनी हा एक अतिशय सुमधुर व रंजक असा राग आहे. कर्नाटकी संगीतातला जरी हा राग असला तरी हा राग आपल्या हिंदुस्थानी शास्त्रीय संगीतामध्ये पण खूप लोकप्रिय झालेला आहे. एक नजर टाकूया ह्या रागातील स्वररचनेवर :- हंसध्वनी रागातील सर्व स्वर शुद्ध आहेत. हा एक ओडव-ओडव जातीचा राग आहे. म्हणजेच ह्या रागात आरोह-अवरोहामध्ये प्रत्येकी 5-5 स्वर आहेत. ह्या रागामध्ये मध्यम व धैवत हे दोन्ही स्वर वर्ज आहेत. रात्रीच्या दुसऱ्या प्रहराचा हा राग आहे. ह्या रागात एक प्रकारचा अवीट गोडवा व रसाळपणा आहे. हिंदुस्तानी संगीतातील शंकरा रागाचं कर्नाटकी संगीतातील parallel version म्हणजे हंसध्वनी, असेही ...
Read more

SHANKARA - THE TANDAVA OF SWARAS (IN ENGLISH)

Today we will focus on a very ancient raga. Some believe this raga is a creation of Lord Shiva. I don’t know how true it is but whenever I listen to this raga I feel like I am witnessing Lord Shiva’s Tandava. Many among you must have guessed the raga. Yes, I am talking about Raga Shankara. Shankara, a beautiful raga loaded with lot of aggression and energy. Some also believe that Shankara is a parallel version of a Carnatic Raga, Hansadhwani. Let us throw a glance on the notes (swaras) of this amazing raga :- Shankara is a uttarang pradhan raga where the raga gets established and developed more in higher swaras of the Saptak. This raga has a lot of fluidity as well as aggression. This Raga is of Audav – Shadav nature, which means it has 5 swaras in the ascending order while it has 6 notes in the descending order. Madhyam Swara is omitted in this raga. Although Shuddha Rishabh is taken in the descending order, it is omitted in the ascending order. All swaras in this raga ar...
Read more

HINDOL - BUNDLE OF UNLIMITED ENERGY

सकाळच्या वेळचा एक आक्रमक व उत्तरांगप्रधान राग म्हंटलं की चटकन मनात येतो तो म्हणजे 'हिंडोल'. ह्या रागाचे नाव हिंडोल का ठेवले असावे ते नाही माहित. पण ह्या रागाची खासियत म्हणजे ह्यात स्वर असे लावले जातात की जणु एक स्वर दुसऱ्या स्वराच्या हातात हात घालुन झोकेच घेत आहेत असे वाटते. स्वर किती सुंदर हिंदोळत येतात ह्या रागात. आणि म्हणूनच कदाचित ह्या रागाचे नाव हिंडोल पडले असावे असे मला वाटते. हिंदोळत डोलतो म्हणून हिंडोल..... हिंडोल हा एक अोडव - अोडव जातीचा राग आहे. ह्या रागात रिषभ व पंचम हे स्वर वर्जित आहेत. ह्यात मध्यम तीव्र आहे तर बाकी सर्व स्वर शुद्ध आहेत. शुध्द निषाद ह्या रागात जरी असला तरी त्यावर ठेहराव नाही व त्याचा वापर तसा क्वचितच होतो. त्यामुळे मी ह्या रागाकडे basically (सा ग मा ध) चार स्वरांचा राग म्हणूनच पाहतो. मिंडकामाने सहज व स्वाभाविकपणे शुद्ध निषाद जितका येऊ शकेल तितका जरूर घ्यावा पण त्याचा अट्टाहास टाळावा अन्यथा सोहनी सारख्या रागांच्या जवळ हा राग जाऊ शकतो.  हिंडोल रागाचा वादी स्वर धैवत आहे तर संवादी स्वर गंधार आहे. उत्तरांगात रागाचा वादी असल्या क...
Read more